Armoede is  individueel probleem

 
 

Wim Derksen
NRC 8 februari 2000

Beweert u echt dat er  geen collectieve kanten aan het probleem zijn?


Thomas Cool
10 februari 2000

Dijkstal heeft onlangs gepleit voor de afschaffing van inkomensafhankelijke regelingen. De VVD-leider heeft gelijk. Alleen vergeet hij ook de andere helft van het verhaal te verellen. 

Wie een laag inkomen heeft kan huursubsidie aanvragen, hoeft minder voor de kinderopvang te betalen en hoeft vaak geen lokale lasten af te dragen. Er zijn meer inkomensafhankelijke regelingen. Ze hebben gemeen dat de hoogte van de subsidie (of de prijs van de voorziening) afhankelijk is van het inkomen.

 
De regelingen zijn bedoeld om ook mensen met een laag inkomen de kans te geven een fatsoenlijk huis te huren, hun kinderen naar de kinderopvang te brengen en hen later te laten studeren. 

En ze zijn vooral bedoeld als verkapt instrument ter bestrijding van de armoede. 

Met name de huursubsidie is eerder een inkomensinstrument dan een volkshuisvestingsinstrument.

Wat is hier verkapt aan ? Ze zijn expliciet gericht om de inomenssituatie: want niet voor niets inkomensafhankelijk.

Kan Derksen uitleggen waarom 'volkshuisvesting' iets anders is dan zorgen dat mensen met minder inkomen toch goed kunnen wonen ? Waarom zou  een inkomensinstrument hier niet van toepassing mogen zijn ?

Het woord 'verkapt' is demagogisch. Zomaar beweren dat er een onderscheid zou zijn tussen volkshuisvesting en inkomenspolitiek is ook demagogisch.

Deze regelingen kennen verschillende bezwaren. Dijkstal heeft terecht op het probleem van de armoedeval gewezen. Door de inkomensafhankelijkheid van subsidies wordt het voor iemand met een uitkering minder aantrekkelijk om een baan te accepteren. 

Zelfs als het loon 20 procent hoger ligt dan de uitkering zal de betrokkene er financieel nog nauwelijks beter van worden, omdat de reële winst voor een groot deel wordt tenietgedaan door het verlies aan inkomensafhankelijke subsidies. Bovendien kost een baan ook geld. Niet elke nieuwe broek en niet elk tramkaartje wordt door de werkgever vergoed. Vandaar dat wordt gesproken over de armoedeval: door de inkomensafhankelijke subsidies worden mensen de gevange van hun eigen armoede.

De armoedeval bestaat niet.

Indien je een aanbod voor een baan hebt, en je weigert die, dan kan de uitkeringsinstantie je uitkering stopzetten, en is de prikkel 100%. 

Het eigenlijke probleem is dus het gebrek aan banen.

 

De regelingen kennen overigens nog wel meer nadelen. Ten eerste is het niet-gebruik van de regelingen opzienbarend. Voor de huursubsidie wordt het niet-gebruik door sommige onderzoekers op 30 procent geschat (dus 30 procent van de mensen waarvoor de regeling is bedoeld, profiteert er niet van). Inderdaad, de overheid is veel te laks bij de uitvoering van dit beleid.
Ten tweede zijn de kosten voor uitvoering van verschillende van deze regelingen schrikbarend hoog. Dat komt vooral doordat er te weinig banen zijn, en we mensen opsluiten in bijstand, VUT, WAO etcetera.

Er is een collectief probleem.

Derksen wekt de indruk dat mensen met individuele problemen de maatschappij op kosten jagen. Terwijl de situatie is dat de maatschappij veel problemen voor deze mensen veroorzaakt.

Ten derde beinvloeden de regelingen het keuzegedrag van burgers, waardoor sectorale markten worden verstoord.

Zo zijn vooral huizen met een hogere huur aantrekkelijk voor mensen met een huursubsidie. Zo brengen rijke mensen hun kinderen eerder bij de buren onder dan de mensen die een inkomensafhankelijke korting genieten. Ofwel: er ontstaat een (ongewenste) opwaartse druk op de betaalbaarheid van de voorzieningen.

'Verstoord' is weer zo'n demagogische term. 

De markten gaan anders werken. Ja, dat is expliciet de bedoeling !

'Opwaartse druk op betaalbaarheid' herhaalt het vorige wan-argument. Inderdaad, demagogie vaart wel bij herhaling. Iets wat vaak herhaald wordt moet wel waar zijn, toch ?

Ten vierde zijn inkomensafhankelijke regelingen in zekere zin betuttelend. De overheid maakt uit waaraan arme mensen hun geld het beste kunnen uitgeven. Ze krijgen geen contant geld, nee, de overheid bepaalt waaraan het geld moet worden besteed. Deze politiek was in de jaren ’70 welllicht heel normaal, tegenwoordig lijkt zij uit de tijd.  'Betuttelend' is weer demagogisch.

Het is van alle tijden - en niet alleen de jaren '70 - dat de overheid subsidies verbindt aan condities. Dat weet Derksen drommels goed.

Maar wellicht is dit het grootste bezwaar: inkomensafhankelijke regelingen zijn veel minder effectief bij de bestrijding van armoede dan vaak wordt verondersteld, en niet alleen door het niet-gebruik. De regelingen gaan er immers van uit dat we weten waar de behoeften het grootste zijn. 

Die gedachte is onjuist: armoede is steeds minder een groepsprobleem en steeds meer een individueel probleem geworden. Sommige mensen met een uitkering kunnen daarvan heel aardig rondkomen (wat te denken van studenten ?), anderen juist helemaal niet. Het is daarom een misvatting om te denken dat de ‘arme mens’ bijvoorbeeld kan worden gedefinieerd aan de hand van zijn woongedrag. Door de huursubsidie te verhogen wordt de armoede slechts gedeeltelijk bestreden (al worden de verhogingen wel in de inkomensplaatjes van Prinsjesdag meegenomen!).

Wanneer de overheid een regeling laks uitvoert, is de regeling plotseling 'ineffectief' ??

Dat studenten een tijdelijke armoede-situatie accepteren in verwachting dat zij later rijker zullen zijn, is hun zaak, maar is niet iets wat als argument gebruikt kan worden voor mensen zonder dergelijk perspectief. Dit weet Derksen ook - maar waarom dan dit wan-argument ?

Dat huursubsidies de armoede gedeeltelijk bestrijden, wat Derksen toegeeft, maakt ze dus wel effectief ! En het is terecht dat ze opgenomen worden in de inkomensplaatjes.

Het 'individuele' van de armoede wordt dus nergens in dit artikel onderbouwd ! Derksen poneert maar wat !

En hij ontkent het collectief falen t.a.v. het werkgelegenheidsbeleid.

Voor de goede orde: armoede heeft natuurlijk individuele kanten - maar zowel collectieve maatregelen als aandacht voor het individu zijn dan geeigend.

Dijkstal heeft dus meer argumenten in zijn strijd tegen de inkomensafhankelijke regelingen dan hij momenteel etaleert. Maar hij vergeet ook de andere kant van het verhaal: met het afschaffen van de inkomensafhankelijke regelingen is de armoede nog niet opgelost! Natuurlijk zullen aldus meer mensen worden gedwongen een baan te accepteren. Maar voor de overigen (en voor al degenen met een mager loon) zal de armoede slechts verder toenemen. Dijkstal heeft dus helemaal geen argumenten.

En inderdaad, de armoede zal toenemen.

Ik vind het nog altijd schokkend dat politici, en dat zelfs dit kabinet, zo gemakkelijk aan het probleem van de armoede voorbij kunnen gaan. Velen stellen zich blijkbaar nooit de vraag hoe je met een gezin rond kan komen met een uitkering van ruim 1.700 gulden per maand. Het wekt verbazing dat iemand, die de armen zo'n goed hart toedraagt, hun belangen toch zo'n geweld aandoet met bovenstaande demagogie !

Derksen is echter niet zo geschokt, dat hij in protest zijn post bij de WRR opzegt.

Het juiste antwoord op de armoedeval is dan ook niet de afschaffing van de inkomensafhankelijke regelingen, het juiste antwoord is het voeren van een generiek in plaats van een specifiek inkomensbeleid, waarvan ook minister De Vries zich recentelijk een voorstander betoonde. Een verwarrende argumentatie. Het lijkt me dat velen zullen denken dat een 'generiek beleid' wel degelijk het afschaffen van de individuele inkomenstoets inhoudt, voor die verschillende regelingen.
Dit betekent dat uitkeringen en minimumloon substantieel moeten worden verhoogd en dat tegelijkertijd het gat tussen de netto-uitkering en het nettoloon met fiscale middelen moet worden vergroot. (Door gelijktijdig de werkgeverslasten aan de onderkant van het loongebouw te verlagen hoeft deze inkomensverbetering niet ten koste te gaan van de werkgelegenheid). Wat leuk om de oude oplossing van Bakhoven, Van Schaaijk en mijn persoon weer eens te horen !

Waarom refereert Derksen niet aan deze auteurs, en concludeert hij niet tot een parlementaire enquete - als hij zo met het lot der armen is begaan ?

En het betekent ten slotte dat de inkomensafhankelijke regelingen geleidelijk moeten worden afgebouwd.  Ah, zie je wel, hij wil ze toch afschaffen ! (Terwijl hij boven beweert dat het niet het juiste antwoord is ! Boef !)
Het zal heel veel geld kosten, maar Paars II was er toch niet alleen voor de rijken ? Onzin, mijn analyse laat zien dat het helemaal gratis kan. Zie ook mijn Nederlandse krantenartikelen.
Prof. dr. Wim Derksen is lid van de WRR en was in 1997 voorzitter van de Interdepartementale commissie Harmonisatie Inkomensafhankelijke Regelingen. Hetgeen ons geen vertrouwen geeft.

(Over studenten gesproken: eis je collegegeld terug!)

Terug naar de index.