Srebrenica 1995-2010

Thomas Cool

14 juli 2010

Het WK voetbal vond plaats in de marge van de herdenking dat vijftien jaar geleden op 11 juli 1995 de moslim-enclave Srebrenica door Serven werd ingenomen. Auteur Frank Westerman legde nog eens uit dat de moorden op de 8000 mannen en jongens (leeftijd 12-77) in de dagen daarna plaatsvonden. Wanneer VN-Dutchbat en vooral de regering in Den Haag zich hadden geconcentreerd op hun rol om de "ogen en oren" van de wereld te zijn, wat hun toebedeelde taak was, en inderdaad beeld en geluid en ook filmrolletje aan de internationale pers hadden doorgegeven, dan was er meer kans geweest om de moorden te voorkomen of te beperken. Mladic hield VN-Dutchbat onder schot voor wanneer de VN een poging zou doen om de inname ongedaan te maken. VN-Dutchbat en de regering in Den Haag lieten zich meeslepen in die tunnelvisie op het probleem – de inname en de levens van VN-Dutchbat, "Don’t shoot the piano player", de vreugdedans van Willem Alexander na afloop – en zij verloren het zicht op die derde mogelijkheid die ook hun hoofdtaak was. Ik kan met deze lezing van Westerman meegaan. Vermoedelijk heeft de VN met Janvier bewust geaccepteerd dat de enclave zou vallen omdat die zich op een onmogelijke plek bevond en daardoor ook de oorlog in stand hield. Mogelijk heeft de VN zich cynisch verkneukeld over de problemen die Mladic zou krijgen om alle monden in Srebrenica te voeden wanneer hij de enclave had ingenomen, en heeft men zich verkeken op zijn "oplossing" voor dit probleem. Aandacht van de wereldpers is in die cruciale dagen na de inname dan nodig om de gevolgen van zulke beleidsfouten te beperken.

De Vrije Academie te Den Haag en gallerie Gemak stellen de foto’s van Friso Keuris tentoon en organiseerden een bijeenkomst. De foto’s van Keuris geven de gezichten te zien van 69 leden van VN-Dutchbat 3 – met inderdaad hun "ogen en oren".

Op de bijeenkomst in Gemak was er iemand van VN-Dutchbat die meende dat zij eigenlijk ook slachtoffer waren, ook al hadden ze zich aan het bevel gehouden geen poging te doen de echte slachtoffers te redden. Er was een VN-Dutchbat arts die uitlegde dat je in Potocari geen zicht had op wat in Srebrenica gebeurde laat staan in de heuvels daaromheen. Er was iemand die de samenvatting van 50 pagina’s in het NIOD rapport ter lezing aanbeval dat toch wel kritisch werd gevonden. Er was een dame die een onverstaanbaar betoog hield. Er was iemand die herinnerde aan VN-waarnemer voor de mensenrechten Tadeusz Mazowiecki wiens waarschuwingen vanaf 1992 in de wind werden geslagen zodat hij op 27 juli 1995 zijn ontslag indiende. Genoemd werden de juridische en financiële gevolgen wanneer de VN of Nederland erkent in gebreke te zijn geweest – ook voor de vervolging van hoofdschuldigen Milosevic (inmiddels overleden, maar toch), Karadzic en Mladic.

Gespreksleider Harm Ede Botje die Pieter van Os verving had als taak om de aanwezigen te houden bij het onderwerp van de bijeenkomst, namelijk het afgeleide probleem van "de impact van Srebrenica, over invloed & betrokkenheid van kunstenaars en schrijvers en over hun en onze fascinatie voor de zwarte bladzijden in de militaire en politieke geschiedenis van het vaderland of moederland". Een parallel werd getrokken met collaboratie in de Tweede Wereldoorlog en ook de zogenoemde "politionele acties" en de stress die in Nederland ontstaat wanneer zulke zaken besproken worden. Een suggestie van Westerman was dat de moderne mens zoveel informatie en ook kunst-uitingen over zich heen krijgt dat men verdwaald raakt. Een werk als Guernica laat zich niet afdwingen en hield het bombarderen van burgers daarna ook niet tegen, maar zou tegenwoordig verdwijnen in een zee van alle kunst die gemaakt wordt.

Tijd doet slijten en mogelijk verdwijnt de herinnering aan Srebrenica. Een punt is wel dat Rusland zich verwant voelt met Servië, dit kan een splijtzwam zijn of juist een kans tot samenwerking. Kosovo lijkt nog niet helemaal geregeld. Srebrenica is maar één van de vele wonden in een verscheurd Joegoslavië. De relatie tussen christen-orthodoxen en moslims blijft gespannen. De EU heeft verwante problemen in huis. Daar liggen cruciale vragen. Srebrenica zal bij ons blijven, niet wegens de 8000 doden als zodanig maar wegens de waarschuwing die de massamoord vormt zolang we zulke problemen niet oplossen.

Ik geef weinig om het probleem van de kunstenaar of schrijver om een zwarte bladzijde zo indringend tot kunst te verheffen dat de toeschouwer of lezer in katharsis tot de ontdekking komt dat het een zwarte bladzijde is. Een kunstenaar of schrijver mag me natuurlijk verrassen. Mijn indruk is echter dat kunstenaars en schrijvers zelf beperkingen hebben. Wat geldt voor de meeste politici geldt ook voor kunstenaars en schrijvers: men drinkt een glas, doet een plas, en laat alles zoals het was. Picasso, maker van Guernica, is ook maar een soort chroniqeur die met schilderingen commentaar levert op zijn tijd, zie bijv. hier, het is de vraag wat je eraan hebt.

De cruciale vragen zijn niet kunstzinnig maar politiek: (1) welke waren de geluiden die gehoord hadden moeten worden om de problemen te voorkomen, (2) waarom werden die geluiden niet gehoord, (3) hoe kunnen we voorkomen dat zoiets weer gebeurt ? Het kabinet Kok I had meteen in 1995 moeten aftreden in plaats pas als Kok II op 16 april 2002. Een generatie politici faalde en Nederland loopt nog steeds met een grote boog om die conclusie heen.

Mijn eigen visie heb ik al geformuleerd in 1990 in After 20 years of mass unemployment, in 1993 in Homo Homini Lupus en na afloop bijv. in 1998 in De tragiek van Jan Pen. Was daar vroegtijdig naar geluisterd dan had Srebrenica niet plaatsgevonden. Van mij mogen kunstenaars deze teksten op doek overschilderen of in de stenen op het Haagse Plein beitelen, misschien is er kans dat ze eens gelezen worden en dat de censuur van de wetenschap ongedaan wordt gemaakt. Of, kunnen die moedige mannen en vrouwen van VN-Dutchbat 3 niet een estafette-hongerstaking houden tot de censuur van de wetenschap is opgeheven ? Ik stel mij zo voor het uitgespaarde voedsel in plastic te gieten in de vorm van ogen en oren, een exemplaar naast ieder oorlogsmonument, om tot in lengte van dagen schrijvers te inspireren tot een lofzang op de morele ruggegraat van ons land.

Wie meent dat Gerrit Zalm als minister van Financiën in Kok I niet deelt in de politieke verantwoordelijkheid voor Srebrenica en alleen een (technocratische of romantische) boekhouder is geweest miskent niet alleen het elementaire morele en politieke benul dat van ministers verwacht mag worden voor zulke fundamentele zaken als een massaslachting maar miskent ook zijn verantwoordelijkheid als eertijds directeur van het Centraal Planbureau die juist genoemde notitie After 20 years of mass unemployment van bespreking en publicatie tegenhield, waardoor Zalm niet alleen die censuur van de wetenschap pleegde maar ook indirect aan Srebrenica bijdroeg.

De Nederlandse politiek heeft grotere manco’s dan menigeen reeds voor mogelijk houdt. Idem dito de Nederlandse journalistiek die de politiek zo volgzaam behandelt. Na de bijeenkomst in Gemak kunnen we constateren dat de rivier van bloed ook de Nederlandse kunst nauwelijks beroert. Ach, was ik maar kunstenaar geworden.

Thomas Cool werkte van 1982-1991 als econometrist en wetenschappelijk medewerker op het Centraal Planbureau. Als wetenschapper gebruikt hij de naam Colignatus. Dit artikel is wetenschappelijk verantwoord t.a.v. economie en integriteit maar bevat een politiek oordeel.