Spaghetti: Recensie van het CPB Boek Europa in Crisis, door Coen Teulings e.a., Uitgeverij Balans 2011, 238 pagina's, € 18,95.

21 November en 4 december, 2011, en addendum 2016 hieronder

Wie denkt dat Italiaanse toestanden alleen in Italië voorkomen miskent het vermogen van Hollandse kaaskoppen om zichzelf in een knoop te leggen.

Het boek Europa in crisis van het Centraal Planbureau (CPB) legt voor het grote leken-publiek uit "hoe het zit" met de crisis in Europa en met name rond de euro. Journalist Mathijs Bouman heeft geholpen om het leesbaar te houden. Voor wie van lekker lezen houdt is het aan te bevelen.

Het CPB heeft nogal wat boter op zijn hoofd t.a.v. het ramen van de vorige crisis in 2007 en nu weer deze crisis in 2011. Voor zo'n Bureau is het boek een moedige daad. Of misschien is het een manier om iedereen af te bluffen. Wie nu nog kritiek op het CPB heeft, die heeft het boek blijkbaar niet (goed) gelezen of is een dubbele leek.

Top-econoom Barry Eichengreen, die 20 jaar geleden al veel over de Grote Depressie had geschreven - ik herinner zijn artikelen uit de CPB-bibliotheek - heeft vanaf het begin al tegen "Maastricht" gewaarschuwd. Geen monetaire unie zonder een fiscale unie, volgens hem.

Het boek stelt nu met Eichengreen: ofwel overdracht van bevoegdheden aan Europa, ofwel grote chaos door uiteenvallen van de euro zoals eventueel een terugkeer naar de gulden. Als Nederland nog democratie wil dan alleen via het Europees Parlement. 

Mijn antwoord: dit klopt niet. Zie mijn analyse. Maar het CPB kan mijn analyse natuurlijk niet bekijken en aanprijzen, want die analyse wordt sinds 1989/90 door diezelfde directie (toen directeur Gerrit Zalm) gecensureerd.

Op pagina 130 krijgt EU voorzitter Romano Prodi een veeg uit de pan dat hij het Stabiliteits en Groei Pact in 2002 "stom" noemde. Op pagina 135 wordt uitgelegd dat hij gelijk had. Wat is dit voor een boek ? Vervolgens vergoeilijkt het boek de gezapigheid sinds 2002 alsof er geen reden was om het Pact aan te scherpen. Als Eichengreen 20 jaar geleden gelijk had, en nu weer, had hij dat dan niet in 2002 ?

Hoe gaat de huidige directeur Coen Teulings om met Gerrit Zalm, die CPB-directeur was toen het Verdrag van Maastricht in 1992 t.a.v. de euro werd getekend, en die als minister van Financiën de euro daadwerkelijk ingevoerd heeft, met Griekenland erbij tegen de motie van Henk de Haan in ? Pag 89: "In de volgende twee hoofdstukken zien wij dat er echter wel veel is misgegaan. Veel meer dan Gerrit Zalm kon bevroeden toen hij in Maastricht zijn eerste euro's pinde." Dat Zalm het niet snapte, dat geloof ik wel. De kernvraag is of Zalm het had moeten weten.

Concludeert Teulings dat Zalm incompetent was ? Of concludeert hij dat Zalm een betere econoom dan Eichengreen is maar een andere theorie volgt die vooralsnog geheim blijft ? Zou Zalm stiekem mijn economische analyse aanhangen, waarvan hij de censuur in 1989/90 is begonnen ? Zou Zalm werkelijk een briljant wetenschappelijk econoom zijn in plaats van de bureaucraat en handige prater die hij tot nu toe lijkt te zijn ? Durft Teulings wel kritiek op Zalm te hebben ?

Of gaat het hier slechts om een mentaliteit waarbij onwelgevallige gedachten altijd gesmoord kunnen worden ? Omdat ook zo'n "journalist" als Bouman toch ook maar een meeloper is. Het is beter dan de mafia die meteen gaat schieten. Maar het blijft een vorm van spaghetti, in plaats van laten zien hoe de lijntjes werkelijk lopen.

Het export overschot van Nederland draagt bij tot de crisis (zie hier). Dit is verergerd toen Duitsland het voorbeeld van Nederland ging volgen. Duitsland en Nederland concurreren Zuid Europa de tent uit. Op pagina 138 vraagt het boek: "Is het grote Nederlandse overschot op de handelsbalans bijvoorbeeld schadelijk ? Daarover kunnen economen blijvend van mening verschillen." Inderdaad, het is maar de vraag of een vernietigde economie in Zuid Europa werkelijk "schadelijk" is. Wanneer je in je Volvo iemand overrijdt is dat niet onmiddellijk schadelijk voor je, zeker wanneer de politieagent van het IMF het ook niet helemaal snapt.

De schizofrenie bij het CPB geeft ons ook deze Macro-Economische Verkenning, MEV 2012, pagina 19: "Een dergelijke combinatie van lagere loonkosten per eenheid product in Zuid-Europa en een hogere loonstijging in Noord-Europa biedt een uitweg uit de Europese schuldencrisis." Terecht concludeert Wim Boonstra van de Rabobank: "Afscheid van loonmatiging lost vele problemen op" (Financieel Dagblad 20 oktober). Teulings cs. zien dit als een geleidelijk proces, terwijl het de kern is, en meteen aangepakt moet worden.

Het is voor vrijwel de hele Nederlandse economenwereld een dogma waar je ijskoud van wordt. In deze uitzending van RTLZ van 26 maart 2010 schoffeert Sweder van Wijnbergen collega Alfred Kleinknecht meermalen, zie ook de lichaamshouding, en aan het eind van de uitzending weet Roland Koopman niet hoe hij moet kijken. Inhoudelijk heeft Kleinknecht echter gelijk. Vaak wordt Kleinknecht verzwegen maar wanneer hij zichtbaar naast je zit kan dat moeilijker, en kun je bijvoorbeeld zijn woorden verdraaien. Gaat Van Wijnbergen n.a.v. de MEV 2012 een excuusbrief sturen aan Kleinknecht ? 

Die uitzending van RTLZ stelt dat Griekenland stelselmatig "de kluit belazert". Maar hoe zit het dan met Nederland, dat censuur van de wetenschap pleegt ? Nederland ziet wel de splinter van de Griekse frauduleuze statistieken maar niet de balk van de censuur van de wetenschap in het eigen oog. Ik adviseer al langer dan 20 jaar tot een parlementaire enquete. De spaghetti van dit boek verduidelijkt dat dit nog steeds urgent gewenst is.

Econometrist Thomas Colignatus was in 1982-1991 wetenschappelijk medewerker bij het Centraal Planbureau. Zie hier diens protest tegen de censuur van de wetenschap. Zie hier het interview door student Protesilaos Stavrou uit Cyprus.

Addendum 2016:

(1) Mijn analyse uit 1990 leidde tot een gedachte aan uitbreiding van de Trias Politica met een Economisch Hof.  Wanneer ieder land een Economisch Hof heeft, dan zou de euro wel weer beheersbaar kunnen zijn, omdat de hoven informatie uitwisselen en zo co-ordinatie bevorderen. Dit impliceert een amendement op de theorie van een optimaal muntgebied. Hierboven verwijs ik naar deze weergave uit 2011. Samen met een analyse van de rol van de Centrale Bank leidt dit tot het paper in 2013 "Money as gold versus money as water". 

(2) Waar ik schrijf "Dat Zalm het niet snapte, dat geloof ik wel. De kernvraag is of Zalm het had moeten weten." neem ik deze bewoording terug. In deze bewoording laat ik me meeslepen door het huidige "frame" (denkraam) van het besproken boek, en doe ik Zalm denkelijk onrecht. Het vermoedelijke antwoord van Zalm zal zijn dat hij het heus wel wist en snapte - zoals ook bekend was bij de opzet van "Maastricht 1992". De euro zou tot spanningen leiden, en vandaaruit zouden de EU-landen dan hopelijk besluiten tot verdere politieke integratie. Dit was de aanpak van Helmut Kohl en Francois Mitterrand. Vanzelfsprekend kon Zalm in 1992 niet alle details van de ontsporing in 2007 bevroeden, maar dat er problemen zouden ontstaan was wel bekend. In 2015 pleiten Baudet, Kelder en Wellens tot een parlementair onderzoek naar de invoering en toekomst van de euro, en ik ben het ermee eens dat Zalm e.e.a. mag toelichten, maar ik acht het onjuist om zo op de euro te focussen, waarover al zoveel bekend is, zie deze kritiek. Ik adviseer dat ook Baudet, Kelder en Wellens zich beter kunnen richten op dit voorstel tot parlementair onderzoek, waarin de euro wordt meegenomen, maar als een van de vele beleidscomplicaties, maar wel als een relevant punt, wegens het beleid tot loonmatiging.

(3) De uitzending van RTLZ is niet meer beschikbaar. Laat ik voor de aardigheid dan hiernaar verwijzen: https://www.youtube.com/watch?v=kK7lCso5o0c Het blijft jammer dat Kleinknecht niet protesteert tegen de censuur van wetenschap. Zijn argument van technologie is valide maar minder relevant, zie de "kruisende analyses".

(4) Dat Duitsland Nederland ging volgen verdient deze betere uitleg: Na de val van de Muur en de Duitse Hereniging, ontstond druk op de West-Duitse lonen, om de aanzuigende werking uit Oost-Duitsland tegen te gaan. Duitse beleidsmakers hebben dit ondersteund, met een oogje op hoe dit ook in Nederland uitwerkte. Dus Nederland was geen inpiratie maar een bijkomend argument. Zie: https://boycottholland.wordpress.com/2015/05/15/the-myth-on-germanys-decentralised-bargaining .