Na de UK verdienen wiskundigen een commissie over een tuchtraad

Thomas Colignatus
11 & 13 mei 2015

Na de bizarre verkiezingen in Italië in 2013 adviseerde ik dat wiskundigen een tuchtraad verdienen. Het Platform Wiskunde Nederland (PWN) heeft die gedachte afgewezen, maar zonder op de kwestie in te gaan. Mijn advies is dat ze nu een commissie verdienen die eens naar zo'n tuchtraad gaat kijken, en die ook op de kwestie ingaat.

Inmiddels zijn we in dit circus minstens drie duikelingen verder.

Duikeling 1. Later in 2013 won Angela Merkel de verkiezingen in Duitsland, zowel door de kiezers voor te spiegelen alsof het behoud van de euro hen geen geld zou kosten, als door de kiesdrempel van 5% waardoor de euro-kritische partij Alternative für Deutschland (AFD) met 4,7% van de stemmen buiten het parlement en de discussie wordt gehouden.

Duikeling 2. Bij de verkiezingen in Griekenland krijgt de grootste partij er zomaar 50 zetels extra bij omdat dit de stabiliteit zou vergroten: maar in de praktijk betekent dit dat we eerst Georgios Samaras krijgen die doet alsof hij hard bezuinigt en vervolgens Alexis Tsipras die daar dwars voor gaat liggen.

Duikeling 3. Nu zijn er de verkiezingen in het - laten we hun wereldtaal maar gebruiken - United Kingdom (UK). De UK heeft een districtenstelsel waarin de kandidaat met de meeste stemmen wordt gekozen. In 2010 vergeleek ik dit met het proportionele stelsel zoals in Nederland, en deze samenvatting werd in 2011 gepubliceerd in het blad Mathematics Teaching van UK leraren wiskunde. Bij het UK referendum in 2011 brachten de Liberal Democrats een onhandig "alternative vote" systeem in stemming, dat eerst door mij en vervolgens door de UK kiezers werd afgewezen. In 2015 zou de proportionele aanpak een heel andere verdeling hebben gegeven, zie de grafieken hier. Gedwongen zijn om in een coalitie samen te werken is heel louterend, ook in de UK.

Voor Nederland zelf zijn er de volgende problemen, naast de wiskundigen:

(1) Kennislink.nl is bedoeld om scholieren betrouwbare informatie te geven, maar daar staat sinds 2005 een wetenschappelijk kwalijke "uitleg" over een kernpunt uit de wiskunde van verkiezingen. De redactie wil al jaren niet corrigeren. Ik heb het probleem nu voorgelegd aan de Wetenschapsagenda.nl tot 2025. Zie hier overigens mijn overzicht t.a.v. deze agenda.

(2) D66 noemt zichzelf "democratisch" want beschouwt hun "kroonjuwelen" als zodanig: de gekozen premier en burgemeester, referenda en het districtenstelsel. Echter, D66 verkoopt als "democratisch" wat dit juist minder is. Het is volksverlakkerij want D66 negeert hier wetenschappelijk onderzoek en gaat niet in op gegeven kritiek. Zie het pamflet "Laat D66 zich opheffen" (2012). Wanneer u vrienden bij D66 heeft, toon dan wat echte vriendschap is door hen dit pamflet op hun verjaardag kado te doen. Hoe reageert D66 op de jongste uitslag in de UK ? D66 kamerlid in 2002-2012 Boris van der Ham wijst er vooral op dat Nick Clegg "verantwoordelijkheid" nam en nu door ondankbare kiezers wordt afgestraft. Dit zijn echter niet de vragen die onmiddellijk opkomen. In hoeverre Clegg inderdaad "verantwoordelijkheid" nam of teveel beloofd had of naief was of een verkeerde politieke berekening maakte: daarover kun je wellicht een politiek debat voeren. De kritische vragen die opkomen zijn echter: (a) of Van der Ham geen kritiek heeft op zijn companen in D66 die het districtenstelsel propageren, (b) of Van der Ham Nick Clegg geadviseerd heeft over een betere aanpak dan die "alternative vote" ?

Ik heb Van der Ham deze vragen per email gesteld en zie diens antwoorden in de Appendix

(3) Bij D66 is er nu de 24-jarige econometrist Sjir Hoeijmakers, die de dwalingen t.a.v. de kroonjuwelen van zijn partij niet wiskundig wil onderzoeken en corrigeren, maar die de nieuwe dwaling van het "basisinkomen" heeft ontdekt waarover hij ook geen kritiek wil horen. Zie met name deze kritiek waarop hij nog geen antwoord heeft gegeven: (a) muis, (b) sekte-gedrag.

(4) In de Volkskrant van 9 mei 2015 legt Bert Wagendorp zijn masker af. Een columnist die jaar en dag serieus zou ploeteren om een goede analyse te maken en die vervolgens leesbaar op papier te krijgen, zou nimmer zulke stemmingmakerij publiceren zoals Wagendorp nu op 9 mei 2015 doet. Blijkbaar is het alleen een kunstje wat hij al jaar en dag verricht: het aan elkaar plakken van verleidelijk klinkende drogredenen tot een lekker verhaal dat gemakkelijk wegleest zonder dat ongemakkelijke vragen blijven knagen.

Bij Wagendorp vinden we immers geen kritiek op D66 en verbazing op het onvermogen van de wiskundigen om zich een nette tuchtraad aan te meten.

Over het democratisch tekort in de UK stelt Wagendorp: "Dat kun je oneerlijk noemen, maar het is een democratisch ontwikkelde oneerlijkheid die in de ogen van de meeste Britten buitengewoon fair is. Bovendien is het nu eenmaal al sinds mensenheugenis zo en dat is in Groot-Brittanië een krachtig en doorslaggevend argument."

Met zo'n redenering kun je ook besnijdenis en slavernij goedpraten. Wanneer iets lang duurt is het okay en wanneer mensen maar worden opgejut dan mogen zij hun misvattingen buitengewoon fair vinden zonder dat je ze hoeft uit te nodigen om het onderwerp eens te bestuderen.

Wil Wagendorp beweren dat het Brits referendum uit 2011 over het kiesstelsel "democratisch" was ? Is hij een kritiekloos aanhanger van dat kroonjuweel van D66 ? Is er geen rol voor de empirische wetenschap die protesteert tegen de manipulatie door zulke politici als Boris van der Ham of de onkunde van Nick Clegg of de angstaanjagende blindheid en eigengereidheid en het zich boven een tuchtraad verheven voelen der abstract denkende wiskundigen ?

Een bespreking als deze is lastig wanneer lezers zwak zijn in wiskunde en de details niet kunnen volgen. De eigen verantwoordelijkheid is natuurlijk groot: het is in de eerste plaats uw eigen zaak om uzelf bij te spijkeren.

Maar het is ook een zaak van de overheid om voor goed onderwijs in wiskunde te zorgen, zie deze eerdere tekst op Joop.nl en deze petitie.

Dat is natuurlijk de grootste angst bij de wiskundigen van PWN: wanneer mensen eindelijk eens goed onderwijs in wiskunde zouden krijgen, zou iedereen kunnen zien wat voor een club het daar nu is.

PM. Een Engelstalige discussie staat hier.

Appendix: vragen aan Boris van der Ham en diens antwoorden van 12 mei 2015

(1) Wat is uw standpunt over districtenstelsel (UK, D66 kroonjuweel) versus propertionele vertegenwoordiging (Nederland) ? Heeft u daarover een tekst op het web ?

Districtenstelsels zijn er in vele vormen. Ik ben tegenstander van het model in Engeland. Het disctrictenstelsel dat D66 voorstond (en door minister De Graaf ooit is ingediend) leek op het stelsel zoals in Duitsland. Dat is een mix van tussen proportioneel en een meervoudig disctrictenstelsel. Dus uw vooronderstelling dat het Engelse stelsel hetgeen is D66 voorstelt, klopt niet. Ikzelf ben overigens geen groot enthousiasteling voor het aanpassen van het kiesstelsel, maar als je het al doet, dan is het voorstel van het gemixte stelsel prima.

Rejoinder: Accoord, er is inderdaad een evolutie geweest van het Engelse / Amerikaanse stelsel dat Van Mierlo in 1966 voorstond naar het meer Duitse stelsel zoals De Graaf in 2004 voorstelde. Zie echter de kritiek van Jantine Oldersma (VK 2003) en de Kiesraad (VK 2004). Mijn eigen kritiek op het Duitse stelsel is dat de tweede stem verwarrend is, en vaak meer het effect heeft gehad van het verlagen van de kiesdrempel (stem lokaal op een kleine partij en landelijk op een grote). Je kunt de kiesdrempel beter afschaffen want een partij moet sowieso toch gewoon eerst de kiesdeler halen. Vervolgens kun je uit een stem per kiezer ook iets afleiden over regio's. Voor grote landen met grote regionale verschillen is een band van kiezers en gekozenen vrij natuurlijk. Zie een langere bespreking.

(2) Is uw standpunt onder (1) nog veranderd n.a.v. de jongste uitslagen in de UK ?

Het is is juist daardoor bevestigd. Want ik was (net als de LibDems) tegen het stelsel in de UK.

(3) Wanneer vond uw ontmoeting met Clegg precies plaats ? Had u bijv. nog invloed kunnen uitoefenen op de woordkeuze in het referendum in 2011 ?

November 2010. Over het referendum is het niet gegaan. Dat was veel later.

Rejoinder: Deze vraag is wat minder relevant, want klaarblijkelijk is de keuze voor "alternative vote" al gemaakt in het UK coalitie-accoord van mei 2010. Toch is denkbaar dat Van der Ham in November 2010 nog had kunnen proberen om invloed op de vraagstelling te hebben. Het UK referendum was in 2010 afgesproken en het was dan ook meteen duidelijk dat het uitermate belangrijk was welke vraag in mei 2011 aan de kiezers zou worden voorgelegd. Ik schreef genoemde langere bespreking juist al in 2010 om daar zicht op te krijgen. In November 2010 had Van der Ham kunnen wijzen op de Nederlandse les, ook uit 2003-2004, dat het van belang is om het eenvoudig te houden. Wanneer Nick Clegg was afgestapt van de "alternative vote" dan had David Cameron mogelijk niet dwarsgelegen. Klaarblijkelijk heeft dit niet de aandacht van Van der Ham gehad.

(4) Clegg koos in 2011 voor het ingewikkelde stelsel van AV. Het zou eenvoudiger zijn geweest voor proportionele vertegenwoordiging te kiezen, zoals in Nederland. Dan was de kans op acceptatie groter geweest. Heeft u het daar nog over gehad, en hoe denkt u daar nu over ?

Elk land heeft zijn eigen stelsel.

Rejoinder: Ik neem aan dat Van der Ham meent dat de vraag eigenlijk al onder 3 is beantwoord, zodat nu deze dooddoener volstaat. Hij laat echter een tweede kans liggen om te erkennen dat hij eigenlijk met Clegg over die "alternative vote" had mogen spreken, waardoor Clegg zich immers in de voet schoot.

De hoofdconclusie blijft staan dat D66 met zijn pleidooi voor een districtenstelsel, alsof dat democratischer zou zijn, volksverlakkerij pleegt, en eigenlijk ook geen interesse heeft in de wetenschappelijke analyse van verkiezingsstelsels. 

Wanneer D66 meer dan 50% van de stemmen zou krijgen, dan zouden ze in staat zijn om het kiesstelsel om te vormen naar Duits voorbeeld, waardoor het minder transparant wordt, en ze zouden het dan "democratischer" noemen terwijl het dat niet is. Of, wanneer D66 tot een coalitie zou toetreden, dan zouden ze wellicht een a-sociale maatregel van een andere partij accepteren, in ruil voor de "verbetering" in het kiesstelsel.