Geelhoed tijdens ARD debat: 
'Centraal Planbureau is een curieuze instelling'
Commentaar van Thomas Cool,

28 februari 1998

Het Centraal Planbureau (CPB) moet wetenschappelijk onafhankelijk kunnen werken, maar tegelijk onderdeel zijn van het beleidsproces. Accoord: een Economisch Hof.
Dat maakt het CPB tot 'een wat curieuze instelling',  Neen, niet curieuzer dan de andere peilers van de democratie.
zei secretaris-generaal Ad Geelhoed afgelopen maandag tijdens een debat van de Adviescommissie Rijksdienst over de positie van de planbureaus. Wat het CPB 'curieus' maakt is dat het nog onder Geelhoed valt, dus niet onafhankelijk is, en dat de wetenschap niet de norm kan zijn (terwijl de directie beweert van wel).
Geelhoed noemde drie redenen voor de behoefte aan de onafhankelijke cijfers van het Planbureau. 

 

 
Het Nederlandse politieke systeem wordt gekenmerkt door een coalitiekabinet, een overlegtraditie en departementen die een eigen koers varen. 'Als je in zo'n situatie met tien partijen rond de tafel zit, moet je het in elk geval over cijfers eens zijn. Heb je daar geen Planbureau voor, dan krijg je tien rapporten met cijfers, want elke partij heeft natuurlijk zijn lievelingsbureau', aldus Geelhoed.
  • Geldt niet alleen in Nederland, maar in het bestuur van ieder land, waarin altijd verschillende belangen bestaan. 
  • Uniciteit van cijfers is niet voldoende, het gaat ook om de wetenschappelijke basis.
Met het rekenwerk van het CPB behoren beleidsmakers zich niet te bemoeien, benadrukte de SG. Accoord. Waarom moet dat steeds gezegd worden. Maak het evident.
Wel vindt hij het belangrijk dat het Planbureau ondergebracht blijft bij EZ. CPB-directeur Henk Don was het met hem eens. 'Om de berekeningen bij de beleidsvoorbereiding goed te kunnen uitvoeren, moeten we dicht op het beleid zitten en de beschikking krijgen over vertrouwelijke informatie.' De Miljoenennota en de Macro Economische Verkenningen lenen zich niet voor concurrentie tussen onderzoeksbureaus, stelde Don. Ook een privatisering wees hij van de hand. 'Daardoor raken we te ver van de beleidsdiscussie verwijderd en krijgen we minder toegang tot 'Den Haag'. Bovendien zou privatisering leiden tot uitholling van onze werkzaamheden, aangezien niet alles wat wij doen commercieel verantwoord is.
  • Onderbrengen bij EZ is juist de verkeerde oplossing. 
  • Accoord met de premissen, maar vasthouden aan wetenschappelijke basis betekent: aanpassing van de Trias Politica. Zie mijn suggestie.
  • Inderdaad, niet privatiseren. (Waarom zijn er nog mensen die denken dat dit een serieuze optie is ?) 
Scheidsrechter

Don vermeldde dat bij het CPB ooit is gesproken over de 'ophanging' van het bureau aan het parlement in plaats van aan EZ. 'In dat geval zouden we echter minder informatie van de departementen krijgen, want die zullen dan immers bang zijn dat die gegevens bij het parlement terecht komen.'

Een beetje raar van die departementen, maar waar. Overigens zijn het vooral ook de politieke bazen van die departementen die zo doen.
Een andere optie, omvorming tot een zelfstandig bestuursorgaan (ZBO), werd afgewezen door adjunt-directeur Theo Roes van het Sociaal en Cultureel Planbureau. 'Die organisatievorm is meer bedoeld voor uitvoerende taken die je van tevoren kunt vaststellen.  Niet logisch. Roes onderscheidt hier alleen beleidsbepaling (ministeries) en uitvoering (diensten). CPB en SCP leveren hier diensten. Dus binnen zijn denkraam ligt ZBO voor de hand. Maar, in Den Haag heb je een hogere status, naarmate je dichter bij het beleid zit. Denkelijk wil Roes die status.
Beter is het: meer dimensies onderscheiden dan beleid en uitvoering.
Bovendien: waarom zou je de hele wetgevingsmachine in gang zetten voor zo'n ZBO, terwijl de huidige constructie goed functioneert?'
  • De huidige constructie functioneert niet goed (20 jaar massale werkloosheid) 
  • De echte reden misschien: Theo Roes wil geen slapende honden wakker maken.
Roes en Don wilden de 'scheidsrechtersrol' van hun bureau niet te veel benadrukken. Roes: 'Soms zoeken we een beetje ruzie met opdrachtgevers door onverwachte onderzoeksresultaten onder de aandacht te brengen.' Ruzie zoeken is uit den boze. Het zal wel anders bedoeld zijn.

(PM: SCP is minder onafhankelijk dan CPB…)

Don voegde daaraan toe: 'We laten het moment van publicatie van een CPB-rapport ook niet afhangen van een Kamerdebat over het desbetreffende onderwerp. Ik weet niet eens welke Kamerdebatten er plaatsvinden.' Een beetje een sullig voorbeeld. Met dit soort voorbeelden lijkt alles in orde en komt het echte serieuze probleem niet over het voetlicht.

De directie van het CPB houdt wel de publicatiegang van een rapport van een wetenschappelijk medewerker tegen, dat van belang kan zijn voor de agenda van de Kamer.

Nijfer

Op het terrein van prognoses en analyses heeft het CPB volgens Don een 'hoop' concurrenten. Hij noemde de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling, het Internationaal Monetair Fonds, de Europese Unie, banken en onderzoeksinstellingen en -bureaus, waaronder Nijfer van 'rivaal' Eduard Bomhoff.

Er is geen concurrentie t.a.v. het natuurlijk monopolie, zoals boven aangeduid. Waar het om gaat.
Concurrentie is welkom, aldus Don, maar er is wel verschil tussen Nijfer met vijftien medewerkers en het CPB met het tienvoudige daarvan. 'Je hebt voor een onderzoek een behoorlijk apparaat nodig om alle eindjes aan elkaar te knopen.' 
  • Omvang is niet het argument om de huidige constructie te handhaven. 
  • Dit is wel het argument voor de omvang van een Economisch Hof. 
  • Mensen die weinig van mijn analyse snappen, en die ook niet snappen dat ik in de periode 1989-1998 klaarblijkelijk nog niet met een 'uitgewerkt plan' ben gekomen: mij ontbreken de middelen. 
  • Het CPB heeft ca. 150 medewerkers, waarvan ca. 70 ondersteunend en ca. 80 met op papier een wetenschappelijke functie.
Dat zou volgens Don de reden kunnen zijn dat het CPB de contractloonstijging in 1996 beter heeft voorspeld dan Nijfer. Weer zo'n sullig voorbeeld. Met prietpraat houdt men het volk zoet.
EZ-journaal 5 oktober 1996  Maar niet gereageerd. Dit was geen 'debat', dit is geen goede journalistiek.