Economisch plan komt het CPB ongelegen

 

Onwelgevallige conclusies

 

door Bart van Maanen

 

Maandblad Uitkeringsgerechtigden, MUG juli/augustus 1995

 

 

 

1 Oktober 1991 werd de econometrist Thomas Cool (41) ontslagen door het Centraal Planbureau, dat valt onder het ministerie van Economische Zaken. Cool deed een onderzoeksvoorstel voor een andere aanpak van de werkloosheid en hamerde op het belang daarvan. Doordat zijn ontslag door het CPB als slepend arbeidsconflict wordt gepresenteerd, dreigt zijn plan onbesproken te blijven. Of is het politieke onwil ? [Noot 1/TC]

 

De eerste problemen, aldus Cool, deden zich voor in 1989. In dat jaar deed hij een onderzoeksvoorstel voor een lange termijnstudie. Dit gewraakte voorstel had betrekking op zowel de aanpak van de werkloosheid als een herziening van de WAO, en zou in het rapport 'Nederland in Drievoud' gepubliceerd [kunnen] worden. Maar Cool werd door de directie van het CPB teruggefloten en het rapport verscheen in 1992 zonder zijn bijdrage. [Noot 2/TC]

Na de afwijzing van de CPB-directie zijn werk in voornoemd rapport op te nemen [moet zijn: te spreken over een mogelijke rol/TC], vraagt Cool om een onderzoek naar de verhouding tussen management en afdeling. [Iets te kort door de bocht, Bart/TC] Dat wordt afgewezen.

Cool:

"Mensen maken fouten. Maar het afwijzen van zo'n onderzoek is niet zomaar fout, daar spelen belangen mee. Ik wil gewoon weer aan het werk en ik voel mij nog steeds verbonden met mijn collega's. Ik ben geen wereldverbeteraar." [Wat is hiertussen het verband ? Ik heb deze zinnen wel uitgesproken, maar niet exact in deze volgorde./TC] Hij werd 'verplaatst', kreeg een nieuwe taakomschrijving en ontving één periodieke salarisverhoging minder dan verwacht. [Volgorde juist andersom/TC]

Vervolgens stelde Cool de bewering [van de directie ! /TC] van het CPB, dat zij een wetenschappelijke instelling is, onder collega's op het netwerk Ecozoek aan de orde. Daarop werd hem door de toenmalige directeur, de huidige minister van Financiën Gerrit Zalm, ontslag aangezegd. Conflicten kwamen Zalm namelijk niet gelegen, omdat deze op het punt stond het voorzitterschap van een wetenschappelijke commissie te verwerven. [Deze laatste zin lijkt me een verzinsel/TC]

Cool vocht zijn onslag aan bij de Centrale Raad van Beroep. [Waarom nou weer 'vechten' ?? Kan een mens niet normaal beroep aantekenen ?? /TC] Deze hoogste instantie voor ambtenarenrecht sprak op 30 mei jongstleden haar oordeel uit. De Raad vernietigde de laatste grond voor het ontslag, namelijk de negatieve personeelsbeoordeling (1990). Die beoordeling moet nu herzien worden. De Raad hield niettemin het aangezegde ontslag in stand. Zij stelt dat Cool 'ongeschikt was voor de vervulling van zijn betrekking'.

In het vonnis is te lezen hoe Cool, vanaf 1982 in dienst, door de CPB-directie werd geoordeeld. [beoordeeld/TC] Hoewel hij 'vaktechnisch goed functioneerde', kon hij zich niet voegen naar 'een hiërarchisch opgezette organisatie' en het werken 'in een team'. [Noot 3/TC] Cool stelde 'met grote hardnekkigheid' de prioriteiten van zijn superieuren ter discussie en interpreteerde aanwijzingen 'op eigen wijze'. De Raad bevestigt daarmee de onbewezen mening van de CPB-directie, zegt Cool. [Noot 4/TC]
 

 

Angst voor kritiek

Na zijn ontslag legde Cool zijn zaak voor aan de Nederlandse Vereniging voor Maatschappij- en Cultuurwetenschappen (NVMC). Deze wetenschappelijke vereniging neemt alleen zijn belangen als wetenschapper, en die van de wetenschap, in aanmerking. In hun verslag meldt de NVMC, dat 'een directielid' zich heeft laten ontvallen: "Het stuk (van Cool) past niet in de opvattingen van het CPB." Tevens wordt er een angstvalligheid voor interne kritiek geconstateerd. De weigering van de CPB-directie Cool's artikelen te publiceren op grond van onvoldoende kwaliteit is verdacht, vanwege de tegenspraak met het 'goede vaktechnische functioneren'. Cool heeft blijkbaar een grens bereikt en krijgt geen onderzoeksvisum. [Wat is dat ?/TC] Omdat Cool kritiek uitoefent op het CPB, is de 'directie in zekere zin partij'. Bovendien spreekt de CPB-directie zich uit 'in zeer algemene termen'.

Een ander voorbeeld. Het werd Cool door de directie niet toegestaan om tijdens de middagpauze in een zaaltje zijn artikelen met collega's te bediscussiëren. Die zag 'de positie van het CPB in negatieve zin in het geding' en achtte het 'gehalte van de stukken niet het ondersteunen waard'.

Als Cool 'niet wetenschappelijk verantwoord' heeft gehandeld, zoals onderdirecteur Van den Berg beweerde, waarom werd er dan niet 'vertrouwd op het oordeel van zijn collega's' ? De aandacht van de leiding èn collega's 'verflauwde', volgens Van den Berg (die Cool persoonlijk liet weten diens 'integriteit als zodanig' niet te betwijfelen). Dat liet men hem weten.

"Desondanks persisteerde de heer Cool in het vertolken van zijn mening." De NVMC stelt in haar beoordeling voorop, dat voor de wetenschapsbeoefening 'geestelijke vrijheid nu eenmaal een noodzakelijke voorwaarde is'. De vraag van Cool of het CPB al dan niet een wetenschappelijke instelling is, legt de vereniging naast zich neer. Dat valt buiten hun competentie, zeker als het gaat om één zaak, en zou jaren onderzoek vergen. Toch benadrukt Cool die vraag keer op keer.
 

Vierhonderdduizend banen ?

In het kort komt zijn voorstel neer op het verhogen van de belastingvrije voet naar het (sociale) bestaansminimum, van pakweg f 7000,- naar f 21.000,-. Het verschil tussen netto- en bruto-inkomen voor de laagstbetaalden zou kleiner moeten worden. Cool vergelijkt de huidige situatie met die in de jaren vijftig, toen er nog van volledige werkgelegenheid sprake was. Zijn analyse gaat verder in op de vraag en het aanbod van werk, dat zich vooral aan de onderkant van de arbeidsmarkt (bij jaarinkomens tussen f 21.000,- en f 34.000,-) bevindt. Het zou zo interessanter worden minimumloners, die nu vanwege de belasting relatief te duur zijn voor een baas, in dienst te nemen. Ook free-lancers zouden eerder van hun werk kunnen leven. Bovendien betreft het plan een meerderheid van werklozen, want het zou vierhonderd- tot zeshonderdduizend (!) banen kunnen opleveren.

Het idee van vrijstelling van belasting en premies voor 'laagproductieve werknemers' is overigens niet nieuw. In Intermediair constateerde Ed Lof, die Cool's boek Trias Politica & Centraal Planbureau (1994) bespreekt:

"In de vorige eeuw werd al bepleit dat belastingen alleen geheven werden op inkomsten boven het geaccepteerde bestaansminimum."
"Straks zijn we zover dat de overheid een aanvulling op het verlaagde minimumloon moet geven om mensen in staat te stellen daarover belasting te betalen",
suggereert Lof, de lijn van het beleid tot in het absurde volgend.
 

Historische rol

Het CPB heeft de laatste jaren al meer commentaar op het wetenschappelijke broodje gekregen. Dit werd onlangs nog bevestigd op de Opinapagina van het NRC (27 juni 1995). De hoogleraren economie Caspar van Ewijk en Kees Koedijk pleitten daar in hun artikel voor een andere (geprivatiseerde) rol van het CPB. [Noot 6/TC] Doordat het traditionele beleid (van loonmatiging) faalt, de samenleving is veranderd en ook de visie op de overheid zelf is gewijzigd, zou het CPB onafhankelijk van het regeringsbeleid moeten kunnen functioneren. Het ontbreekt Nederland aan een 'objectiverende tegenmacht'. De heren halen de oude, doch waardevolle filosofie van checks and balances van stal. [Noot 7/TC]

In de conservatieve modellen van het CPB [Noot 8/TC] blijven deze veranderingen, die op zich wel onderkend worden, teveel buiten beschouwing. De historische rol van het CPB, met zijn 'cultuur van spoorboekjes en koopkrachtplaatjes', is het creëren van consensus over het te voeren beleid'. Omdat het CPB waar toch immens veel kennis voorhanden is [Noot 9/TC], niet met nieuwe beleidsdiscussies komt of 'lacunes in het beleid signaleert', [Noot 10/TC] is zij eigenlijk afwezig bij grote beleidsdebatten. [Onzin/TC]

"De voorspellingen zijn geen zuiver economische ramingen, maar bevatten reeds tal van politieke compromissen", aldus de beide hoogleraren. [Noot 11/TC] Ondanks deze kritiek hebben bij de laatste verkiezingen alle grote politieke partijen hun programma's door het CPB laten doorrekenen. U vraagt, wij draaien ? [Noot 12/TC]
 

Vormgeving

Van [de directie van !/TC] het CPB hoeft Cool niet meer te komen, laat onderdirecteur Van den Berg weten. Niet zozeer vanwege zijn interne kritiek, maar vooral vanwege 'de onwelgevallige conclusie van zijn concept-publicaties'. Maar conclusies volgen na een analyse en die komt wellicht ongelegen. [Noot 13/TC]

In Intermediair publiceerde Cool, samen met Hans Droppert (directeur van de arbeidsvoorziening in Brabant) een artikel over de belastingvrijstelling. Cool en Droppert beschrijven daarin de Nederlandse boekhouding als een waarin er zwartepieten worden doorgescoven van ministerie naar ministerie, van ministerie naar sociale fondsen. Zij beschrijven de enorme stijging van de belasting van het minimumloon de afgelopen veertig jaar en achtten het 'geen wonder, dat velen werkloos zijn'.

"En om werkloosheid te vermijden, hebben we velen naar de WAO gesluisd." Het ministerie van EZ vindt intussen, dat het CPB goed functioneert. Bij monde van meneer Vijlbrief geeft het ministerie te kennen, dat het kabinetsbeleid 'volop aandacht voor de problematiek' heeft. "Juist vanuit de optiek van de werkgelegenheid is gekozen voor een andere vorm van de lastenverlichting dan die door de heer Cool wordt bepleit." [Noot 14/TC] Waarom is de weerstand tegen Cool's voorstel zo groot ? Er spelen natuurlijk gevestigde belangen mee. De vakbonden zullen spreken van verdringing op de arbeidsmarkt en van hun CAO-beleid. Werkgevers zullen argumenten als concurrentievervalsing en de belasting van hoge inkomens weer naar voren brengen. En de sociale fondsen, waaronder de sociale diensten, willen zichzelf ook aan het werk houden. (Cool's plan zou een aanzienlijk afgeslankt overheidsapparaat opleveren.)

Of is het voor de politiek een bittere vrucht ? Jarenlang bakkeleien over koppelingen, loonmatiging, belastingverlaging (voor alle lonen) en over elkaar tuimelende banenplannen, terwijl een mogelijk krachtig instrument om de hoek stond te knipogen.

Als je de bruto-uitkering van de bijstand ziet in vergelijking met de netto-inkomsten, zie je een volstrekt zinloze geldstroom. Die moet door mensen geadministreerd worden, ongetwijfeld, maar de overheid wil toch terugtreden ? [Noot 15/TC]

De voorstellen van Cool zouden een algemeen belang kunnen dienen en dat vergt een openbare discussie. Mochten zijn plannen ooit doorgang vinden, dan is het geldje aan het eind van de maand toch ook opperdepop. Maar die harteloze, bureaucratische betutteling zal kunnen afnemen. Die wordt met de invoering van de nieuwe Algemene Bijstandswet helaas alleen maar groter.

 

 

(...)
 

In MUG van september volgt een interview met Cool over zijn plan.

 

 

 
 


Noten 21 februari 1998

Bij een rapportage moet men blijkbaar accepteren dat journalisten allerlei fouten maken. Nuances raken verloren, de woordkeuze leidt tot het opkloppen of verdraaien van zaken, cruciale eye-openers worden weggelaten, e.d.. De rapportage kan ertoe leiden dat de lezer juist het tegenovergestelde gaat denken van waar de rapportage juist om begonnen is.

Zelfs waar men vooraf eventueel de tekst te zien krijgt en verbeteringen kan voorstellen, is het niet doenlijk om alles te verbeteren.

In het huidige geval denk ik dat Bart van Maanen een redelijke prestatie heeft geleverd. Nu ik het artikel op internet zet, lijkt het me wel nuttig om er kort commentaar bij te geven.

  1. Het journalistieke taalgebruik leidt tot verlies van zinvolle nuances.
    1. T.a.v. de subtitel "Economisch plan komt het CPB ongelegen":
      1. Ik heb geen 'plan' maar een analyse. Een plan is m.i. een uitgewerkt en doorgerekend geheel, dat ter bespreking aan de Tweede Kamer kan worden voorgelegd. Daarvan is geen sprake.
      2. Hoe 'het CPB' erover denkt weet ik niet, want de analyse is namelijk nooit met de collega's besproken kunnen worden.
    2. Ik heb niet 'gehamerd', slechts beroep aangetekend waar daar reden voor was. De woordkeus is ongelukkig, want de lezer kan gaan denken dat ik in het CPB liep te hameren, en dan zou ik natuurlijk terecht ontslagen zijn !
    3. Tja, je kunt je natuurlijk afvragen of er sprake is van politieke vermenging. Die vrijheid heb je. Ik denk echter dat deze gedachtenlijn hier niet raakt tot de kern van het probleem, en derhalve de aandacht afleidt.
  2. De rechter heeft mijn verplaatsing uit het project vernietigd, als zijnde machtsmisbruik. De minister van Economische Zaken heeft op 18 februari 1998 besloten (POI 98009045) dat hij accepteert dat ik in mijn oorspronkelijke positie ben teruggeplaatst. Hij ziet geen reden een nieuw besluit te nemen om alsnog te motiveren waarom ik in feite wel verplaatst ben. Dus:
    1. Dit betekent ten eerste dat het ontslagbesluit geen grond heeft. Immers, daar ik blijkbaar gewoon in mijn functie ben gehandhaaft, bestaat er geen grond voor ontslag.
    2. Dit betekent ook dat de studie Nederland in drievoud is verschenen met machtsmisbruik t.a.v. een van de deelnemende wetenschappers, en dat geen rekening is gehouden met diens bijdragen aan de studie.

    3. Zoals in Amerika auto's met mankerende onderdelen door fabrikanten worden teruggeroepen, lijkt me dat de directie van het CPB dat t.a.v. Nederland in drievoud moet doen. Burgers en instellingen die door de verkeerde informatie in deze studie benadeeld zijn, verwijs ik naar het CPB.
    4. Er is sprake van een cover-up: de minister onderzoekt het machtsmisbruik niet.
  3. Ik stel met nadruk ten behoeve van de wetenschappelijke collega's dat de Raad klaarblijkelijk niet weet wat wetenschap is en wat een team is.

  4. Enerzijds is men inconsistent, omdat zowel verwezen wordt naar hiërarchie als naar teams, en anderzijds wordt de rhetoriek van teams misbruikt voor het verhullen van hiërarchie.
    Ik ben een uitstekende teamplayer.
  5. D.w.z. men bevestigt alleen, maar heeft niet onderzocht en bewezen.

  6. Het is daarenboven laakbaar dat de Raad termen hanteert als 'met grote hardnekkigheid'. Dit is beneden alle peil, neerbuigend en beledigend.
    Ik heb de directie gewezen op mijn verantwoordelijkheid als wetenschapper. Integriteit is wat anders dan blinde stomkopperigheid.
  7. "directie-chef" moet zijn "directie/chef", of "directie dan wel chef". Waar het erom gaat is dat zo'n verweer eruit bestaat dat de zaak onderzocht moet worden, en dat er blijkbaar geen recht bestaat op dergelijk onderzoek. Tenminste, als rijksambtenaar kun je wel om zo'n onderzoek vragen, maar de minister gaat er niet op in. (Met als argument dat de zaak voorligt aan de rechter - die dan moet oordelen zonder resultaten van zo'n onderzoek.)
  8. Van Ewijk en Koedijk begrijpen dan niet dat de rol van een instelling als het CPB een statelijke is, zodat het een institutie van de staat moet zijn. Vervolgens is er sprake van een natuurlijk monopolie, waardoor extra waarborgen opgelegd moeten worden. Van Ewijk deelde me mee verder geen tijd voor het onderwerp te hebben.
  9. Deed ik ook, zie Trias Politica & Centraal Planbureau (alleen al de titel !). Het argument van 'andere tijden' heeft weinig waarde. En hoe faalt de loonmatiging. Het poldermodel is toch wereldberoemd?
  10. Hier vallen Van Ewijk en Koedijk dus ook mij aan, als een van de co-auteurs van het Athena model.

  11. Ik heb altijd gezegd dat ik meer verwacht van de CPB-collega's, en de traditie en geest van Tinbergen, dan van de buitenwacht. Het blijkt wel eens weer dat de buitenwacht er geen sikkepit van begrijpt, en dat het dus wederom nuttig is te adviseren tot een parlementaire enquête.
  12. Maar Van Ewijk heeft er geen tijd voor, zie noot 6.
  13. O ja, wat doe ik dan ? Van Ewijk en Koedijk: in mijn CPB-tijd heb ik mijn papers ook op Ecozoek gepresenteerd, en jullie hebben echt alle ruimte om daarop in te gaan.

  14. (De lezer beseffe: dit NRC-artikel was hoogleraren economie onwaardig. Studenten aan deze universiteiten moeten hun collegegeld terugvragen.)
  15. Dit is uiterst onzorgvuldig uitgedrukt, en het is dan ook de vraag of Van Ewijk en Koedijk het wel begrijpen.

  16. Vanzelfsprekend kunnen aan het beleid politieke compromissen ten grondslag liggen, en die dienen dan ook verwerkt te worden. Het beleid beïnvloedt immers ook de economische ontwikkelingen.
    Wat een probleem is, is dat de huidige CPB-methodiek ervan uitgaat dat vastgesteld beleid ook uitgevoerd wordt. De overheid is exogeen.
    Wetenschappelijk zou echter zijn, rekening te houden met de mogelijkheid dat beleid weliswaar is vastgesteld (politici beloven wat) maar dat dit niet haalbaar blijkt of uitgevoerd wordt (de belofte wordt niet waargemaakt). In dat geval is de overheid endogeen.
    De echte discussie is niet of het CPB 'onafhankelijk' moet worden. De echte discussie gaat over de wetenschappelijkheid. (Deze impliceert ook onafhankelijkheid.)
  17. "U vraagt, wij draaien" is inderdaad het motto van het CPB, en ik sta daar volledig achter. Waar het om gaat, is of men bij het draaien ook de wetenschappelijke integriteit mag behouden, of dat er rare dingen gebeuren.
  18. Het is denkelijk niet onbelangrijk dat een journalist deze uitspraak van de directie constateert. (Maar, waar ikzelf ook veel noten bij een journalistiek artikel plaats, moet dit misschien met een korrel zout genomen worden.)
  19. Vijlbrief van EZ weet niet waar hij het over heeft:
    1. Ik bepleit niets, ik ben geen belangenbehartiger. Ik heb een analyse.
    2. Hij kent mijn analyse niet, want discussie daarover is juist door de directie geblokkeerd. (Het is een misverstand te denken alles reeds gezegd en opgeschreven is. Ik heb het te druk met mijn rechtsverdediging en het overleven, in niet-CPB banen, om al datgene te doen wat ik nuttig acht.)
    3. Het huidige kabinetsbeleid is niet beter voor de werkgelegenheid.
    4. Vijlbrief is beleidsmedewerker en geen wetenschapper, en hij moet zeggen wat hij van zijn baas opgedragen heeft gekregen. Zijn baas is ook geen wetenschapper maar een minister. Het ministerie kan niet oordelen wat wetenschappelijk correct is, men kan slechts het beleid vaststellen.
    5. Op zijn hoogst kan Vijlbrief stellen dat de minister meer vertrouwen heeft in wat de directie van het CPB adviseert t.a.v. het werkgelegenheidsbeleid dan wat ik adviseer. Maar dan moet hij ook inzien dat de directie partij is in het conflict (en het conflict juist heeft veroorzaakt door te tornen aan de integriteit van de wetenschap). Maar dan kiest hij partij, terwijl een verstandig mens de kwestie juist zou laten onderzoeken.
    6. Vijlbrief doet het voorkomen alsof op grond van zakelijke argumenten en een nette discussie tot een beslissing is gekomen.
    7. Vijlbrief beliegt dus het Nederlandse volk, in opdracht van zijn minister.
  20. Aan de netto bijstandsuitkering worden inderdaad belastingen toegerekend, welke voor de meeste mensen geen betekenis hebben. Wel is het zo dat wanneer men extra ziektekosten heeft, er een aftrekpost voor de belastingen ontstaat. Een tegemoetkoming in dergelijke kosten kan echter ook direct geregeld worden, zoals dergelijke kosten in feite al gedekt worden door het ziekenfonds.
 

NB. Ik laat de briefwisseling met de CPB-directie over dit artikel niet maar achterwege. De inhoud daarvan laat zich raden.

 This is a Net Conscience Page, version 1998-02-10, by Thomas Cool.