De drie fouten van Wim Duisenberg

Thomas Colignatus
2014-11-10

Wim Duisenberg (1935-2005) was de populaire op J.F. Kennedy lijkende minister van Financiën in het Kabinet Den Uyl (1973-1977), later President van De Nederlandsche Bank (1982-1997), en later de eerste President van de Europese Centrale Bank (1998-2003).

Hij wordt herdacht met een borstbeeld in zijn geboorteplaats Heerenveen, met een gebouw van de Faculteit Economie in Groningen waar hij studeerde en promoveerde, en een Wim Duisenberg School of Finance die, volgens wikipedia, "in 2008 van start ging, moet Amsterdam weer internationaal op de kaart zetten als financieel centrum". Helaas kwam er die financiële crisis, en is de glans er een beetje af.

Een: euro

De eerste fout van Duisenberg is de introductie van de euro zoals we hem kennen.

Duisenberg heeft hard aan de Europese Monetaire Unie (EMU) getrokken, maar in Maastricht op 30 september 1991 is er de Zwarte Maandag zie NPO Geschiedenis Andere Tijden. Op dat moment hadden bij Duisenberg alle alarmbellen moeten afgaan en had hij de vorming van de euro moeten afraden. Eventueel de rente verhogen wanneer niemand het direct zou begrijpen.

EU-voorzitter Nederland met Lubbers en Van den Broek hadden netjes voorgesteld om tegenlijk met de EMU ook een Europese Politieke Unie (EPU) op te richten, zoals alle economie-boekjes voorschrijven. Een EMU zonder EPU kan enorme ellende geven zoals we nu zien, met massale werkloosheid in Zuid Europa en kwakkelende economieën in het Noorden. Toch waren Duitsland en Frankrijk niet bereid tot die EPU, terwijl er wegens de val van de Berlijnse Muur in 1989 wel een afspraak tussen Bundeskanzler Kohl en President Mitterrand lag dat Duitsland zich mocht herenigen wanneer er ook een gezamenlijke munt kwam. De rest is geschiedenis. Er kwam een EMU zonder EPU, Duisenberg mocht de eerste voorzitter van de ECB worden, en de huidige crisis wakkert de nationale sentimenten tot grote hoogte zodat een EPU onwaarschijnlijk en de opheffing van euro en EMU waarschijnlijk wordt.

Twee: aardgas

De tweede fout van Duisenberg betreft het aardgas. Een ezel kan bedenken dat wanneer je miljoenen kuubs aardgas onder de grond weghaalt, dat die grond een nieuw evenwicht zoekt. Duisenberg was er als minister van Financiën vroeg genoeg bij om de cruciale vragen te stellen en te zorgen voor onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek naar de bodemgesteldheid en de mogelijkheid de vroegtijdig de winning te verminderen of zelfs stop te zetten. Maar nee, Duisenberg was die ezel niet.

Een theorie van Lucas Kroondijk is dat Groningen het ook wel een beetje aan zichzelf heeft te wijten.

Er bestond bijvoorbeeld de fysisch geograaf Willem Frederik Hermans (1921-1995), die met enige kennis van zaken, en nog grotere vaardigheid met de pen, een geducht waarschuwer zou zijn geweest voor de rampen die zouden komen. Echter, jaloezie van Groningse hoogleraren bracht hen tot ziekelijke laster en er ontstond een affaire waar zelfs kamervragen over werden gesteld - met het vermoeden dat kamerlid Jan de Koning (1926-1994) onderdeel van dat jaloerse netwerk was. In plaats van dat de bestuurders van de Groninger universiteit Hermans beschermden, gaven ze hem ander werk te doen waar hij niet voor was aangenomen. Een commissie pleitte hem van blaam vrij, maar het leed was geschied. Hermans vertrok in 1973 naar Parijs. Wanneer Groningen nu in aardbevingen wegzinkt heeft het dit ook te danken, niet alleen aan eigen onderzoek, maar ook aan de eigen laster en het onvermogen om hiertegen op te treden.

Drie: belastingvrije voet en werkloosheid

De derde fout van Wim Duisenberg is minder bekend maar overtreft de voorgaande fouten in overtreffende trap. Wat is erger dan dat Groningen wegzinkt in de bodem en dat Europa wegzinkt in de euro ? Dat is dat de wereld wegzinkt in werkloosheid en armoede.

Hans Hulst en Auke Hulst schrijven in Werkloosheid en armoede, de oplossing die werkt (1998 pag 50):

In 1971/1972 stelde het kabinet Biesheuvel middels een Memorie van Toelichting (...) dat het ‘geen nader betoog behoefde’ dat de toen geldende belastingvrije voet te laag was. ‘De omvang ervan voldoet niet aan de grondgedachte van de belastingvrije voet, het van belasting vrijstellen van het gedeelte van het inkomen, dat redelijkerwijs nodig is voor het financieren van de in het licht van de heersende maatschappelijke opvattingen noodzakelijke levensbehoeften.’

Drie jaar later echter werd dit concept verlaten door het kabinet Den Uyl. Deze regering wees erop dat het sociaal minimum in de voorliggende jaren dermate verhoogd was dat het inmiddels geacht kon worden draagkracht te verschaffen tot het betalen van belasting. Een verbijsterende gedachte, want een sociaal minimum is in de kern een netto-bedrag, en dan ontbreekt per definitie draagkracht voor belasting. Dat Den Uyl cum suis deze draagkracht toch zagen doet de cynicus vermoeden dat dit kabinet het betalen van belasting als een van die primaire en noodzakelijke levensbehoeften beschouwde, die volgens het kabinet Biesheuvel financiering vergden. De waarheid lijkt ons dat het kabinet Den Uyl een extra ‘belastingmarkt’ zocht voor het spekken van de schatkist, of wellicht voor enkele grootse banenplannen, maar daarin een smadelijke Pyrrhusoverwinning behaalde. In de loop der jaren zijn door de trend die mede door Den Uyl werd ingezet, en nog altijd wordt aangehouden, zoveel laagrendabele werknemers de markt uitgeprezen [moet "uitgeprijsd" zijn / TC], dat de schatkist niet zozeer gespekt is, maar het slachtoffer is geworden van een voortgaande aderlating in de vorm van sociale uitkeringen.

De kerngedachte van een gezonde economie en een gezond stelsel van sociale zekerheid is dat de laagstbetaalde werknemers zijn vrijgesteld van belasting. Laat iedereen eerst maar in het eigen onderhoud voorzien, daarna zien we wel verder. Belasting maakt de laagstbetaalden werkloos, en leidt tot uitkeringen en wat dies meer zij, zoals gebrek aan integratie, werkloosheid, zich waardeloos voelen, geen vriend of vriendinnetje kunnen krijgen, en wat dan ook.

Blijkbaar begreep Duisenberg dat niet. Sindsdien is de sociale zekerheid ontspoord, met een werkloosheid waarvan niemand begrijpt waar die vandaan komt, maar die door de overheid zelf wordt veroorzaakt. Een overheid die het zelf ook niet begrijpt en die alle anderen de schuld geeft.

Thomas Colignatus is de wetenschappelijke naam van Thomas Cool, econometrist en leraar wiskunde. Hij schrijft ook science fiction onder de naam Acapulco Jones. Een langere tekst over de belastingvrije voet staat hier. Zie ook Thomas' weblog http://boycottholland.wordpress.com