Hoe de PvdA de Partij van Ad (PvAd) werd

Thomas Cool / Thomas Colignatus
26 november en 2 december, 2013

Ad Melkert (1956) is terug op het Nederlandse politieke toneel, zo erkent hij op vragen van journalisten. Er komen Europese verkiezingen aan. Wellicht is er een plaats vrij ? PvdA-voorzitter Spekman – die in nauw overleg staat met Diederik Samsom – zocht Melkert aan voor het rapport De bakens verzetten (PvdA 21/11) en lijkt dit te omarmen als het ‘linkse antwoord op de crisis’. Dit is sensationeel. Heeft links eindelijk een antwoord op de crisis ? Is de ex-kandidaat-premier de gedroomde Eurocommissaris ?

Weinig critische journalisten

Raoul du Pré in het Commentaar van de Volkskrant 23/11 p33 stelt dat Melkert bij de verkiezingen van 2002 ook al zulke ‘linkse’ gedachten zou vertonen en nu zijn ‘gelijk haalt’. Frank Kalshoven in dezelfde krant p21 laat zich op dit punt niet misleiden: "Linksom uit de crisis? Dan moet de PvdA met een beter verhaal komen." Ik ben het hier met Kalshoven eens.

Mensen schijnen te denken dat Melkert econoom is maar hij is politicoloog. Hij heeft gekozen voor een bestaan als politicus waarin hij zich vooral richt op hoe iets overkomt, en dus niet op de inhoud van de zaak. Melkert heeft geen economisch alternatief, noch in 2002 noch in 2013. Hij zag de crisis niet aankomen en in plaats van gelijk halen moet hij het nog geven aan degenen die de crisis wel zagen aankomen. Dat zegt Kalshoven echter niet.

Medeverantwoordelijk voor de crisis

Sterker nog, Melkert heeft de crisis helpen veroorzaakten. Om dit te begrijpen moeten we kijken naar de internationale ontwikkelingen waarin de PvdA wordt meegevoerd. Rond 1980 was de economie van alle Westerse landen ontspoord, met lage groei van de productie, hoge werkloosheid, almaar stijgende inflatie, en toenemende staatsschulden. Deze ontsporing wordt stagflatie genoemd. Economen zagen tegen 1980 geen andere oplossing dan een terugkeer naar de principes van de vrijhandel, het neoliberalisme. President Jimmy Carter (1977-1981) begon met deregulering, liberalisering en privatisering om de concurrentie in de economie te bevorderen. In 1979 benoemde hij Paul Volcker bij de Amerikaanse Centrale Bank die met straffe hand de inflatie begon te bestrijden, ook al zou de werkloosheid daardoor verder oplopen. Deze aanpak kostte Carter de herverkiezing. Ronald Reagan (1981-1989) zette het beleid van Carter met kracht voort maar verlaagde ook de belastingen waardoor zijn herverkiezing werd veiliggesteld.

In zijn loopbaan in de PvdA heeft Ad Melkert de dominante neoliberale visie onder economen onderkend en zich opgeworpen als de neoliberale aanvoerder binnen de PvdA. Andere financieel-economische visies waren niet welkom. De loopbaan van Melkert in de PvdA kon alleen tot stand komen door zijn stelselmatige bevordering van de neoliberale aanpak die ook tot uiting kwam in de kabinetten Kok I en II. Van teruggrijpen op de klassiek-sociaaldemocratische gedachten van Joop den Uyl was geen sprake. De huidige PvdA laat zich dus goed beschrijven als een neoliberale Partij van Ad (PvAd). Zeker, de PvdA is een mand met kikkers die alle kanten uitspringen, maar t.a.v. het financieel-economische beleid is de PvAd neoliberaal.

Melkert en zijn PvAd stellen nu met het rapport De bakens verzetten een halt toe te roepen aan het neoliberalisme, met bijv. de eis van maximaal 5% werkloosheid in Europa. Eventueel kan men denken dat Melkert en de PvdA van hun fouten leren. Mijn analyse is dat het een show voor de bühne is. Immers, politicoloog Melkert heeft geen alternatief economisch inzicht. De dominante economische theorie is nog steeds neoliberaal. Mijn collegae economie hebben geen andere oplossing voor de stagflatie. De doelstelling van max 5% werkloosheid lukt wellicht bij een Federaal Europa, en zie dan nog hoe de Amerikanen worstelen en massaal geld bijdrukken waar de Duitsers onpasselijk van worden. Dus Melkert draait lezers een rad voor de ogen. Frank Kalshoven zegt het nog aardig. PvAd-voorzitter Hans Spekman noemde Melkert vorig jaar "redelijk briljant" (NRC 27-11-2012), maar Spekman bedoelt dan eigenlijk te zeggen dat hij zelf weinig van economie snapt en zich door Melkert laat inpakken. Wanneer Spekman en Samsom inzien dat Melkert goed kan doen alsof hij iets snapt dan zal hen een wereld van onbegrip opengaan.

Aandachtspunten

Laat ik drie aandachtspunten noemen:

(1) Het is nuttig onderscheid te maken tussen het neoliberalisme in Amerika en Europa. De Amerikanen accepteren meer armoede, in Europa probeert men vast te houden aan de welvaartsstaat. De Nederlandse oplossing was het loonmatigingsbeleid. Door te mikken op export hoopte men de werkgelegenheid en verzorgingsstaat in stand te houden. Dit is echter een beggar thy neighbour beleid, omdat het impliceert dat werkloosheid naar andere landen wordt uitgevoerd. Zeker nu Duitsland tien jaar geleden het Nederlands voorbeeld is gaan volgen heeft de euro grote last van zulke stelselmatige exportoverschotten. Waar exportverdiensten ook weer in het buitenland zijn belegd is veel daarvan waardeloos gebleken. Dus ja, wellicht kleeft aan Melkert het aureool van een succesvolle periode onder de kabinetten Kok met lage werkloosheid, maar dit was dus ten koste van de rest van Europa en is voor Europe in zijn geheel ook niet goed haalbaar.

(2) Een belangrijk punt voor Europa is dat de architectuur van de euro uitwerkt als een gouden standaard. Sinds de Grote Depressie weten we dat dit ellende geeft. En Melkert zat natuurlijk in het kabinet dat de euro invoerde. Met onwaarheid en machtsmisbruik. Kijk naar Bernard Connolly en diens Rotten heart of Europe uit 1995/6. Willen we een Europa dat zulke censuur en machtsmisbruik pleegt ? Waar was het protest van de Nederlandse regering tegen diens mishandeling ? Had de euro in zijn huidige vorm dan niet voorkomen kunnen en moeten worden ?

(3) Laat ik de huidige crisis scherper neerzetten. De neoliberale aanpak wordt vaak aan Reagan toegeschreven en dan aanbodeconomie genoemd. Maar de deregulering zorgde ook dat grote sommen geld werden vrijgemaakt die op zoek gingen naar investeringsmogelijkheden: en dat is juist de vraagkant. De jaren 1981-2007 zijn derhalve ook te zien als Keynesiaanse jaren. Dit maakt het probleem waar wij nu voor staan juist ook zo nijpend. Het tijdvak 1981-2007 heeft met zijn enorme financiële injecties maar beperkte productiegroei opgeleverd. De neoliberale aanpak was een dwaalweg want leidde (ook in mijn verwachting) tot de grote crisis waarin we nu verkeren. Nu we her-reguleren kan iedereen zien dat de oude stagflatie alleen maar verborgen is geweest. De stagflatie komt nu weer naar boven, met toenemende werkloosheid en dreiging van inflatie.

Ook op deze drie punten heeft Ad geen ander antwoord dan het neoliberalisme. 

Is de crisis uitzichtloos ?

Betekent dit dat de crisis uitzichtloos is ? Met de ultieme neoliberale consequentie dat de lonen zich aanpassen aan het internationale lage niveau, met uiteindelijk een dog eat dog wereld ? Dit alternatief kan alleen worden geboden door een nieuwe economische theorie. En die is er inderdaad. In 1990 ontwikkelde ik op het Centraal Planbureau een nieuwe analyse over de stagflatie. Deze analyse werd door CPB-directeur Gerrit Zalm van bespreking, doorrekening en publicatie tegengehouden. Ik zag me vervolgens met onwaarheden ontslagen. In Nederland wordt gelachen over "Griekse statistieken" maar Nederland negeert de "Nederlandse economische wetenschap" van de directie van het CPB. Mijn analyse wordt inmiddels bevestigd door de ontwikkelingen sinds 1991, zowel vóór als door de huidige crisis van 2007+. Voor aanpak van de crisis is mijn analyse van wezenlijk belang. Ik verwijs naar mijn brief aan minister Henk Kamp van 27 november 2012.

In 1990 echter was Ad Melkert kamerlid maar stelde geen kamervragen. Dit klopt niet. Een PvdA die geen belangstelling heeft voor een analyse over werkloosheid ? Dit is dus niet de Partij van de Arbeid van Jan Tinbergen die we kennen van het Plan van de Arbeid (zie mijn actuele voorstel) maar een Partij van Ad waarin de ambitie van een politicus het wint van respect voor de wetenschap.

Conclusies

(a) Er is een oplossing uit de crisis die veel beter is dan het aanmodderen van nu. (b) Die oplossing valt te ontlenen aan de analyse over de werkloosheid die Gerrit Zalm als directeur CPB in 1990 met censuur trof. (c) De oplossing voor de crisis die Ad Melkert en de PvdA presenteren is volksmisleiding. (d) Ad Melkert heeft met zijn aanhangen van neoliberale economie, loonmatiging en euro medeverantwoordelijkheid voor de crisis. Hij faalt sinds 1990 in de CPB-kwestie, met gebrek aan respect voor de wetenschap en gebrek aan belangstelling voor een analyse over de werkloosheid. Hij heeft Fortuyn belasterd zonder dat de PvdA correctie vraagt. (e) Volkskrant journalist Frank Kalshoven faalt in critische houding t.a.v. CPB. (f) Een nette aanpak van deze problematiek bestaat uit een parlementaire enquete (zie de petitie).

Bijlage

Disclaimer: Lezers doen er natuurlijk goed aan rekening te houden met mogelijke persoonlijke betrokkenheid van mijn kant. Zie mijn bespreking Soms loopt het zo (1994). Ik was lid van de PvdA van 1974-1991. Ik werkte als econometrist en wetenschappelijk medewerker bij het Centraal Planbureau van 1982-1991. Ad en ik kennen elkaar uit het bestuur van de afdeling Scheveningen van de PvdA rond 1985. Toen de PvdA de censuur van de wetenschap door de directie van het CPB niet wilde onderzoeken was het voor mij logisch dat ik geen lid kan zijn van een politieke partij die censuur van de wetenschap gedoogt.

Parlementaire enquete: Inhoudelijk gaat het hierom: Wetenschappelijke economen verwijs ik naar mijn tekst op VoxEU.org (2009) en t.a.v. de euro naar het artikel Money as gold versus money as water (2013). Voor het algemene publiek is er mijn bundel Democratie & Staathuishoudkunde (2012). 

Kern bij dit alles is dat niemand in de hele wereld mij momenteel gelijk hoeft te geven, maar het gaat erom dat de censuur van de wetenschap sinds 1990 ongedaan wordt gemaakt, en ik de kans krijg de analyse netjes te publiceren in de CPB-reeks "op naam van de auteur". Na publicatie zal het forum der wetenschappers wel oordelen wat men ervan vindt. Wanneer iemand een beter argument geeft dan sta ik daarvoor open maar dat kunnen we pas zien wanneer überhaupt discussie mogelijk is. Hier is een petitie aan het parlement om dit mogelijk te maken. 

Wetenschappers met een niet-economische maar exacte achtergrond zoals natuurkunde (denk ook aan Diederik Samsom) die niet weten wat ze hiervan moeten denken verwijs ik naar de website van de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren (NVVW) met mijn recente workshop van deze maand over iets nieuws uit 2007 t.a.v. de afgeleide van Newton & Leibniz. Misschien mag ik dit gebruiken als signaal dat ik nog altijd zowel creatief als realistisch ben.

Frank Kalshoven: Kalshoven faalt overigens t.a.v. de censuur van de wetenschap door de directie van het CPB, en heeft nog niet begrepen dat in mijn analyse volledige werkgelegenheid met zo’n 2% frictie mogelijk is. Zie deze enge brief van de redactie van Elsevier 1995 waar Kalshoven toen werkte en een eenzijdige rapportage over het CPB maakte.

Pim Fortuyn: Niet onbelangrijk is dat Frank Kalshoven stelt: "Ad Melkert – hij kon in 2002 niet op tegen het fenomeen Pim Fortuyn, maar daar hoefde hij toch niet verketterd voor te worden ?" Vanzelfsprekend moet niemand verketterd worden. Maar Kalshoven geeft een verkeerde voorstelling van zaken. Ten eerste sprak Fortuyn de PvdA aan op jarenlang verkeerd beleid, waar Melkert wel degelijk medeverantwoordelijk voor was. Ten tweede: Over Fortuyn is het laatste woord nog niet gezegd maar hij was in ieder geval libertijn en geen racist of fascist. Dit in tegenstelling tot Jean-Marie Le Pen in Frankrijk die voor racisme is verooordeeld. Melkert kon dit weten maar stelde demagogisch: "Hij gaat een grens over die je niet mag passeren. Nederland, word wakker ! (...) Je wordt wakker, en je ziet Le Pen. Je wordt wakker en je ziet Fortuyn." Dit is laster. In het Algemeen Dagblad Tijdsdocument evalueert politicoloog Cas Mudde (2002): "(…) kan worden gedocumenteerd dat Fortuyn door politici als Melkert, Rosenmöller en Zalm werd gedemoniseerd." (p82). Marcel van Dam heeft na de moord op Fortuyn zijn excuses gemaakt, de anderen nog niet. Dat, Frank Kalshoven, is dus heel wat anders. En eigenlijk weet Kalshoven dat ook wel maar stelt het nu bewust anders voor.

Aanpak van de crisis: Hoe onze gekozen vertegenwoordigers de crisis willen aanpakken dienen zij natuurlijk zelf te bepalen. Mijn advies is dat zij zich wel laten begeleiden door een wetenschappelijk gefundeerd Economisch Hof, dat toeziet op de kwaliteit van de informatie. Vervolgens kan natuurlijk gebruik worden gemaakt van de informatie die binnen de economische wetenschap ontstaat door mijn suggestie van een synthese van de economische theorie. Denkbare verbeteringen van het beleid zijn bijvoorbeeld dat de BTW op 1% kan worden gezet en dat de belastingvrije voet opgehoogd wordt naar het netto minimumloon, zodat ook de loonkosten op het minimumloon daarnaar verlaagd kunnen worden. Het betalingsverkeer kan een publieke dienst worden, waarbij salarisrekeningen worden aangehouden bij de Centrale Bank of filialen daarvan, zodat hiervoor geen depositoverzekering nodig is. Commerciële spaar- en investeringsbanken kunnen het beste worden opgesplitst zodat de concurrentie toeneemt en de salarissen aldaar omlaag. Het kapitaal van die banken wordt aangezuiverd met monetaire financiering, zonder gevaar voor extra inflatie omdat dit kapitaal wordt geneutraliseerd via de hogere kapitaaleisen; en dit kapitaal komt als aandelen in handen van de overheden, proportioneel verdeeld over de landen van de eurozone, zodat geen land een extra voordeel heeft. Dit zijn maar een paar voorbeelden, zie boven aangehaalde literatuur en mijn website voor uitvoeriger bespreking.